Latem 1961 roku czworo Włochów przekroczyło Pireneje i wjechało do frankistowskiej Hiszpanii z mikrofilmami, magnetofonem i zapałkami, w których ukryto adresy hiszpańskich opozycjonistów. Chcieli nagrać pieśni podziemnego oporu. Wyprawę przez lata pomijano, a dziś przypomina ją dokument Pablo Gila Rituerto.

Zapałki z ukrytymi adresami

Podróżnicy należeli do lewicowego kolektywu Cantacronache, założonego w 1958 roku. Wśród jego współpracowników byli Italo Calvino i Umberto Eco. Artyści uważali włoską muzykę pop za powierzchowną i chcieli odnowić kulturę, sięgając po brechtowski realizm. W wyprawie uczestniczyli Sergio Liberovici, Michele Luciano Straniero, Emilio Jona i Margherita Galante Garrone. Podróż sfinansowała wytwórnia Italia Canta, powiązana z włoską partią komunistyczną.

Liberovici miał w kieszeni książeczkę zapałek. Każdą z nich przecięto na pół, wyryto na niej miniaturowy adres hiszpańskiego antyfaszysty i sklejono z powrotem. Gdyby straż graniczna to odkryła, rozmówcom Włochów groziło więzienie, a może coś gorszego.

Pieśni, które zawstydziły dyktatora

W ciągu miesiąca grupa zebrała dziesiątki pieśni od robotników, intelektualistów, muzyków i poetów. Jedne były żałobnymi lamentami o życiu pod dyktaturą, inne wprost wyzywały Franco. Na tym tle widać skalę represji. Po wygranej wojnie domowej w 1939 roku tysiące ludzi zaginęło, więźniowie polityczni pracowali w przepełnionych obozach, a cywile cierpieli głód i reglamentację. Języki kataloński, baskijski i galicyjski usunięto z życia publicznego.

Reżim chętnie wykorzystywał muzykę do budowania tożsamości narodowej, ale tylko apolityczną albo zgodną z jego przekazem. Krytyka władzy i pochwała Republiki kończyły się cenzurą i represjami. Włosi spotkali w Madrycie młodego Chicho Sáncheza Ferlosio, późniejszego autora hymnu protestu „Gallo Rojo, Gallo Negro”. Rozmowa z nim była dla niego niebezpieczna. Emilio Jona, dziś 98-latek, wspomina te spotkania jako najbardziej poruszające doświadczenie swojego życia.

Po powrocie powstała płyta z okładką Picassa, ale prawdziwy skandal wywołał dopiero śpiewnik „Canti della Nuova Resistenza Spagnola” z 1962 roku. Franco naciskał na Włochy i Watykan. W Turynie odbył się głośny proces, książki zajmowano, a neofaszyści zaatakowali bombą wydawnictwo Einaudi. Hiszpański reżim próbował zniszczyć cały nakład i odpowiedział własną broszurą, w której przedstawił pieśni jako wymysły pijaków z tawern. Od tej broszury film wziął tytuł.

Członków kolektywu oskarżono o obrazę moralności za jedną satyryczną pieśń o Chrystusie. Jona, z zawodu prawnik, bronił zbioru jako etnomuzykologii i grupa została uniewinniona w sądzie najwyższym. Proces, jak twierdzi, tylko zwiększył zasięg ich działań.

Film przywraca zapomniane głosy

Rituerto trafił na śpiewnik przypadkiem w barcelońskim sklepie. Potem szukał nagrań i znalazł je w Turynie, gdzie przez 60 lat pozostawały niepublikowane. W filmie wdowa po katalońskim poecie Josém Agustínie Goytisolo słucha nagrania, na którym śpiewa jej mąż. Nigdy wcześniej go nie słyszała. Dawni górnicy z Asturii śpiewają hymn strajku z 1962 roku, a współcześni muzycy, w tym Nacho Vegas, reinterpretują utwory. Wiele z nich opierało się na starych pieśniach ludowych, na przykład elegia o ośle noszącym ocet zmieniła się w piosenkę zapowiadającą koniec Franco.

Pieśni szybko wyszły poza Hiszpanię. Ich wersje nagrywali artyści w Urugwaju, Chile, Meksyku, Szwecji, Francji i Niemczech, a wśród nich Víctor Jara. Badaczka Chiara Ferrari mówi, że zbiór „stał się śpiewnikiem dla ruchów protestu”.

Co to znaczy dla polskiego widza

To historia, którą Polacy znają z własnego doświadczenia. W PRL cenzura także decydowała, co wolno śpiewać, a piosenka bywała nośnikiem sprzeciwu. Przypadek Cantacronache pokazuje, że muzyka może przekraczać granice łatwiej niż polityczne deklaracje. Pokazuje też, jak łatwo nagrania i świadectwa znikają, jeśli nikt ich nie zbiera i nie archiwizuje.

Premiera filmu „La Marsellesa de los Borrachos” odbywa się w tym miesiącu w Wielkiej Brytanii. Nie wiadomo, czy trafi do polskich kin lub na platformy, ale historia pozostaje ciekawym przypomnieniem europejskiej pamięci o dyktaturze.

Źródło: The Guardian – „‘A songbook for protest movements’: how did this secret mission to smuggle antifascist music out of Spain ever get forgotten?”

Author

ccf-cccv.org capitalareafriendsoftransit.org axaubezpieczenia.com.pl